Dnyaneshwari : येर तनुमनप्राणीं, जे निरंतर माझेयाचि वाहणीं…

अध्याय सातवा

किंबहुना ऐसें जें भजन । तें संसाराचेंचि साधन । येर फळभोग तो स्वप्न । नावभरी दिसे ॥148॥ हें असो परौतें । मग हो का आवडे तें । परि यजी जो देवतांतें । तो देवत्वासीचि ये ॥149॥ येर तनुमनप्राणीं । जे निरंतर माझेयाचि वाहणीं । ते देहाचां निर्वाणीं । मीचि होती ॥150॥

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥24॥

परी तैसें न करिती प्राणिये । वायां आपुलां हितीं वाणिये । पैं पोहताती पाणियें । तळहातींचेनि ॥151॥ नाना अमृताचां सागरीं बुडिजे । मग तोंडा कां वज्रमिठी पाडिजे । आणि मनीं तरी आठविजे । थिल्लरोदकांतें ॥152॥ हें ऐसें काइसेया करावें । जे अमृतींही रिगोनि मरावें । तें सुखें अमृत होऊनि कां नसावें । अमृतामाजीं ॥153॥ तैसा फळहेतूचा पांजरा । सांडूनियां धनुर्धरा । कां प्रतीतिपाखीं चिदंबरा । गोसाविया नोहावें ॥154॥ जेथ उंचावतेनि पवाडें । सुखाचा पैसारु जोडे । आपुलेनि सुरवाडें । उडों ये ऐसा ॥155॥ तया उमपा माप कां सुवावें । मज अव्यक्ता व्यक्त कां मानावें । सिद्ध असतां कां निमावें । साधनवरी ॥156॥ परि हा बोल आघवा । जरी विचारीजतसे पांडवा । तरी विशेषें या जीवां । न चोजवे गा ॥157॥

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृत्तः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥25॥

कां जे योगमायापडळें । हे जाले आहाती आंधळे । म्हणोनि प्रकाशाचेनिहि देहबळें । न देखती मातें ॥158॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : हें असो आणिक कांहीं, तया सर्वत्र मीवांचूनि नाहीं…

अर्थ

फार काय सांगावे! असे जे भजन आहे, ते जन्म-मरणाला देणारे आहे आणि त्या भजनाने मिळणारा हा ऐहिक पारत्रिक फलभोग क्षणभर दिसणारे स्वप्नच आहे. ॥148॥ हे (फलभोगाची गोष्ट) एका बाजूला राहू दे, मग वाटेल ते का दैवत असेना, परंतु जो ज्या देवतांना भजतो, तो त्या त्या देवत्वास प्राप्त होतो. ॥149॥ दुसरे जे शरीराने, मनाने आणि प्राणाने अखंड माझ्या भजनाच्या मार्गात आहेत, ते देह पडल्यावर मीच होतात. ॥150॥

अविनाशी, अत्यंत उत्तम आणि श्रेष्ठ असे माझे स्वरूप न जाणणारे, अल्पबुद्धी लोक अव्यक्त असलेल्या मला व्यक्त स्वरूपाने ओळखतात. ॥24॥

पण लोक तसे करीत नाहीत. व्यर्थ आपल्या हिताचा तोटा करतात. ते त्यांचे करणे तळहातातील पाण्यात पोहण्याप्रमाणे आहे. ॥151॥ किंवा अमृताच्या समुद्रामध्ये बुडी द्यावी आणि मग तोंड का घट्ट मिटून धरावे? आणि मनात तर डबक्यातील पाण्याची आठवण का धरावी? ॥152॥ अमृतात शिरून तोंडात अमृत जाऊ न देता मरावे, असे हे कशाला करावे? तर अमृतामध्ये सुखाने अमर होऊन का राहू नये? ॥153॥ अर्जुना, त्याप्रमाणे फलाशेचा पिंजरा टाकून, आत्मानुभवरूपी पंखाने चिदाकाशात हवा तसा संचार करणारा समर्थ का होऊ नये? ॥154॥ त्या चिदाकाशात जितके आपण उंच जाऊ, तितका आपणाला सुखाने संचार करण्याला हवा तसा विस्तार मिळतो. ॥155॥ त्या अमर्याद स्वरूपाला माप का घालावे? मला निराकाराला साकार का समजावे? मी स्वत:सिद्ध असता माझ्या प्राप्तीकरिता साधने करून का मरावे ? ॥156॥ अर्जुना, पण या सर्व बोलण्याचा विचार केला, तर बहुत करून या जीवांना ही गोष्ट समजत नाही. ॥157॥

सर्वांना माझे ज्ञान नाही, कारण योगमायेने मी आच्छादित झालो आहे, म्हणूनच हे मूढ जग जन्मरहित आणि नाशरहित अशा मला जाणत नाही. ॥25॥

कारण की, ते योगमायेच्या पडद्याने आंधळे झाले आहेत, म्हणून (स्वरूप) प्रकाशाने भरलेल्या दिवसाच्या बळाने देखील ते मला पाहात नाहीत. ॥158॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari :  पैं जो जिये देवतांतरीं, भजावयाची चाड करी…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)